دهد » . و هيچ جا نداشت از اين تعبير عدول نموده و ضمير را ضمير غايب « عليهم » بياورد ، در حالى كه قبلا هم در باره مؤمنين سياق غايبانه اى نگذشته بود . علاوه ، اينكه گفته است : « اينك در اين آيه بطرق استيناف مطلب را از سر گرفته » به كلى اتصال و ارتباطى را كه در ميان آيات مورد بحث به چشم مىخورد از بين مىبرد ، چون در اول گفتار گفتيم اين طائفه از آيات يك غرض اصلى و استقلالى دارند كه همه مطالبشان در پيرامون آن است . پس آيه شريفه * ( « يَحْذَرُ الْمُنافِقُونَ » ) * بيان علت سوگند خوردن منافقين نيست ، بلكه مطلب تازه اى را شروع كرده تا غرضى را برساند كه مجموع آيات يازده گانه در مقام رساندن آن غرضند . و كوتاه سخن ، آيات قبل از اين آيه اسمى از مؤمنين نبرده بود تا ذهن آدمى به آن منعطف و مشغول باشد ، و بمحض برخورد به ضميرى احتمال دهد كه شايد به ايشان برگردد ، با اين حال اگر ضمير را به مؤمنين برگردانيم حق همان است كه آن شخص گفته بود كه تفكيك ضمير لازم مىآيد ، و انصاف هم اين است كه اين تفكيك با بلاغت منافات دارد ، زيرا باعث ابهام و پيچيدگى گفتار مىشود . پس ، حق اين است كه ضمير « عليهم » به منافقين برمىگردد - هم چنان كه ما هم قبلا گفته بوديم - و اين اشكال كه با نداشتن ايمان چطور ممكن است خداوند بفرمايد : « نازل شود سوره اى بر ايشان ، يعنى منافقين » وارد نيست ، زيرا منافقين در ميان مؤمنين مىزيستند و از آنها جدا و متمايز نبودند ، و با چنين آميختگى مانعى ندارد نزول سوره بر مؤمنين را نزول بر منافقين نيز بدانيم ، هم چنان كه نظير اين تعبير را در مورد مؤمنين كرده و فرموده : « وَاذْكُرُوا نِعْمَتَ اللَّه عَلَيْكُمْ وَما أَنْزَلَ عَلَيْكُمْ مِنَ الْكِتابِ وَالْحِكْمَةِ يَعِظُكُمْ بِه » « 1 » . و نظير آن را در باره اهل كتاب هم تعبير كرده و فرموده : « يَسْئَلُكَ أَهْلُ الْكِتابِ أَنْ تُنَزِّلَ عَلَيْهِمْ كِتاباً مِنَ السَّماءِ » « 2 » و نيز در باره مشركين در حكايتى از ايشان چنين فرموده : « وَلَنْ نُؤْمِنَ لِرُقِيِّكَ حَتَّى تُنَزِّلَ عَلَيْنا كِتاباً نَقْرَؤُه » « 3 » .

--> ( 1 ) به ياد آريد نعمتى را كه خدا بر شما ارزانى داشت و آن كتابى كه بر شما نازل كرد ، و آن حكمتى را كه با آن شما را اندرز مىدهد . سوره بقره آيه 231 ( 2 ) اهل كتاب از تو درخواست مىكنند كه كتابى از آسمان بر ايشان نازل شود . سوره نساء آيه 153 ( 3 ) ما به معراج رفتنت ، ايمان نمىآوريم تا آنكه كتابى بر ما نازل كنى كه ما آن را بخوانيم . سوره اسرى آيه 93